Εικαστικά | Είδα...

Είδα: Τη documenta 14 στο Ωδείο Αθηνών 19 Απριλίου 2017

Μερικά σπουδαία έργα τέχνης, κάποια εξ αυτών περιγραφικά ως προς τις προθέσεις τους, αλλά και μία πλούσια εικαστική εμπειρία στο σύνολο της.

Στους χώρους του Ωδείου Αθηνών, ενός κτιρίου που σχεδιάστηκε από τον Ιωάννη Δεσποτόπουλο και το οποίο δεν ολοκληρώθηκε ποτέ, οι αθέατοι μέχρι σήμερα χώροι του φωτίζονται εξ αιτίας των  εικαστικών εκθέσεων που φιλοξενεί κατά καιρούς. Αυτή την περίοδο το «φως» το δίνει ένα μεγάλο κομμάτι της έκθεσης documenta 14 που στεγάζεται εκεί.

Η πρώτη συνάντηση του επισκέπτη στο Ωδείο Αθηνών γίνεται με το έργο εξωτερικού χώρου του Νορβηγού αρχιτέκτονα και καλλιτέχνη Joar Nango. Με τίτλο European Everything (Ευρώπη τα πάντα), το έργο του Nango εκτείνεται σ’ ένα κομμάτι κήπου/γης ανάμεσα στα κτίρια του Ωδείου.  Κομμάτι γης μικρό μεν, αρκετό δε για να αναδείξει το έργο του αρχιτέκτονα σ’ ένα από τα πιο δυνατά και σύνθετα της έκθεσης.

Στο έργο του Nango, ο επισκέπτης έχει την ευκαιρία να περιπλανηθεί ανάμεσα σε αυτοσχέδιες σκηνές φτιαγμένες από γούνες ζώων, ξύλα, κλαδιά δέντρων, πρωτότυπες οικιακές συσκευές, εναπομείναντα κομμάτια υλικών που αποκτούν μία καινούργια χρήση –όπως μία παλιά πόρτα αυτοκινήτου ή ένα παλιό ψυγείο- αποξηραμένες φλούδες δέντρων και πολλά άλλα αντικείμενα και λεπτομέρειες που δημιουργούν έναν τόπο και  θυμίζουν κάτι μεταξύ εξωτικού καταυλισμού και νεκροταφείου αντικειμένων. Ανάμεσα σε όλα αυτά, μεγάλα ηχεία ενσωματωμένα στην εγκατάσταση, εκπέμπουν ατμοσφαιρικούς ήχους και βάζουν τον επισκέπτη ακόμη πιο βαθιά στην αφήγηση που δημιουργεί το έργο/σκηνικό του Joar Nango. Σ’ αυτόν τον τόπο, διαφορετικοί πολιτισμοί και χρονικοί περίοδοι του ανθρώπου συναντιούνται μέσα από την συνεύρεση ποικίλων στοιχείων και αντικειμένων.

Πρόκειται για μία εγκατάσταση που ξυπνάει αισθήσεις και μνήμες και ολοκληρώνεται με την προβολή ενός κειμένου σε μία οθόνη που στην ουσία είναι η αφήγηση της ιστορίας του έργου.

Τα υπόλοιπα έργα των καλλιτεχνών που συμμετέχουν στην έκθεση της documenta απλώνονται στους δύο βασικούς χώρους του Ωδείου -στον κεντρικό χώρο, με είσοδο στη Ρηγίλλης και στον πρόσφατα ανακαινισμένο υπόγειο χώρο του- όπως επίσης και σε μικρά δωμάτια κατά μήκος του Ωδείου. Η έκθεση στο σύνολό της, σύνθετη και αρκετά πλούσια, ζητάει από το θεατή είτε να μείνει αρκετές ώρες για να περιπλανηθεί στο μεγάλο αριθμό έργων που φιλοξενεί είτε τον καλεί σε πολλές διαφορετικές επισκέψεις, πράγμα εφικτό, καθώς η έκθεση βρίσκεται σε προσιτό σημείο και με ελεύθερη είσοδο.

Κεντρικός χώρος Ωδείου

Εδώ βρίσκεται ένα μεγάλο κομμάτι της έκθεσης με σημαντικά έργα. Ανάμεσά τους ξεχωρίζει πρώτα από όλα το έργο της Αμερικανίδας εικαστικού Susan Hiller, στο οποίο κυρίαρχο λόγο παίζει η ανθρώπινη γλώσσα. Μέσα από μία βίντεο-προβολή μαύρης εικόνας, ακούγονται άγνωστες γλώσσες που έχουν εκλείψει ή κινδυνεύουν να εκλείψουν, γλώσσες που μιλιούνται σε απομακρυσμένες και λιγότερο γνωστές περιοχές. Οι άγνωστες αυτές γλώσσες αφηγούνται στους θεατές από απλά περιστατικά μέχρι εγκλήματα πάθους, καθώς μεταφράζονται με υπότιτλους. Το έργο The Last Silent Movie (Η τελευταία βωβή ταινία), μέσα από τον απλό τρόπο παρουσίασής του, αλλά και τη μεγάλη, διεξοδική έρευνα της Susan Hiller, μας δίνει τη δυνατότητα να επισκεφθούμε, μέσα από τους ήχους και τις δονήσεις της γλώσσας, απάτητες ή απρόσιτες περιοχές της ανθρώπινης γεωγραφίας και συνείδησης.

Έργα, όπως του Joar Nango και της Susan Hiller αποτελούν σημαντικούς σταθμούς της έκθεσης, καθώς αποτελούν μία σύνθετη και βαθιά αναφορά σε σύγχρονα θέματα -κοινωνικά και ιστορικά- χωρίς όμως να γίνονται περιγραφικά ή επεξηγηματικά. Αντίθετα, μία μικρή απογοήτευση αφήνει στο τέλος το έργο του Emeka Ogboh.

Το στήσιμο του έργου του The Way Earthly Things Are Going (Ο τρόπος που εξελίσσονται οι γήινες υποθέσεις) είναι εντυπωσιακό. Βρίσκεται μέσα στο θέατρο του Ωδείου, το οποίο είναι μάλιστα πολύ καλής ακουστικής. Από μία πολυκάναλη ηχητική εγκατάσταση ακούγονται ήχοι και τραγούδια που ξυπνούν συλλογικές μνήμες στον αμφιθεατρικό χώρο του θεάτρου, που θυμίζει ανοιχτό θέατρο ως προς την κατασκευή του. Μέχρι εδώ το έργο του Ogboh αποτελεί δυνατή εμπειρία. Μόλις, όμως, ανάμεσα στους ήχους της εγκατάστασης ακούγονται φράσεις όπως ‘Το ευρώ ήταν ένα τρομερό λάθος’ και ‘κρίση’, το έργο μας προσγειώνει απότομα. Αυτή η ηχητική επιλογή, σε συνδυασμό με τις οθόνες led που δείχνουν τους δείκτες του χρηματιστηρίου -στοιχείο που έχει χρησιμοποιηθεί αρκετά στην εικαστική τέχνη ως αναφορά στην κρίση και την χρηματοοικονομική της καταγωγή- αποδυναμώνουν αρκετά το έργο.  

Σε διαφορετικό σημείο της έκθεσης συναντάμε τις πολύτιμες παρτιτούρες του σπουδαίου συνθέτη και φιλοσόφου της μουσικής Γιάννη Χρήστου. Οι παρτιτούρες, τα σχέδια και οι σημειώσεις του Χρήστου ξεδιπλώνουν τη σκέψη και την εργασία αυτού του λαμπερού μυαλού –όπως για παράδειγμα τη σύλληψη του έργου του «Η Κυρία με τη Στρυχνίνη», το οποίο ξεκινάει με μία ανακοίνωση ότι η παράσταση ακυρώνεται για τεχνικούς λόγους, ενώ η ηθοποιός στη συνέχεια μεταμφιεσμένη σε θεατή διαμαρτύρεται, προσπαθώντας να προκαλέσει αναταραχή. Πρωτοπόρος και γεμάτος ιδέες που ξεπερνούν κατά πολύ την εποχή του, ο Χρήστου θα μπορούσε χωρίς δεύτερη σκέψη, να είναι ένας σύγχρονος μουσικός της εποχής μας. Αυτό αποδεικνύει και μια ηχογράφηση του, η οποία ακούγεται σε έναν μικρότερο χώρο του Ωδείου.

Η έκθεση είναι γεμάτη έργα που κάνουν μουσικές, γλωσσικές ή εθνολογικές αναφορές. Το Atlas Fractured (Άτλας διασπασμένος) του Theo Eshetu για παράδειγμα, αποτελεί μία ψηφιακή προβολή-βίντεο κατά την οποία αρχέγονες μάσκες διαφόρων πολιτισμών, προβάλλονται πάνω στα πρόσωπα σύγχρονων ανθρώπων, προκαλώντας ενδιαφέροντα αισθητικά αποτελέσματα και συσχετισμούς.

Υπόγειος χώρος Ωδείου

Εδώ εξελίσσεται το πιο μουσικό κομμάτι της έκθεσης του Ωδείου, καθώς κάποια από τα έργα φέρουν άμεσα το μουσικό στοιχείο και κάποια άλλα έχουν ρυθμική αναφορά στην ποιότητα ή την απεικόνισή τους. 

Σ’ αυτό το κομμάτι της έκθεσης μάς καλωσορίζει ένας ημίγυμνος άντρας που παίζει πιάνο στο ζωγραφικό έργο του Γιάννη Τσαρούχη, για να βρεθούμε στη συνέχεια, στον αίθριο χώρο της έκθεσης, όπου ο ρουμάνος εικαστικός Daniel Knorr φτιάχνει ένα βιβλίο, το οποίο εμπεριέχει συμπιεσμένα και πεταμένα αντικείμενα από τους δρόμους της Αθήνας.

Το Music Room της Nevin Aladağ αποτελεί ένα πολύ ιδιαίτερο δωμάτιο με οικεία αντικείμενα και έπιπλα, οικιακής αξίας, τα οποία έχουν μεταμορφωθεί σε μουσικά αντικείμενα, χωρίς να χάνουν σε πολλές περιπτώσεις τη χρηστική τους αξία. Χορδές και τύμπανα μετατρέπουν καρέκλες, τραπέζια, σκαμπό ή μπρίκια σε μουσικά όργανα. Μέσα στο έργο της Aladağ περιπλανόμαστε σ’ ένα δωμάτιο-ορχήστρα, σ’ ένα σιωπηλό μουσικό σύνολο, το οποίο ενεργοποιείται με το βλέμμα ή τις performances που πραγματοποιούν πειραματικοί μουσικοί σε προκαθορισμένες μέρες και ώρες.

Το έργο της Anna Daučíková, σύνθετο και πολυεπίπεδο, τοποθετεί το σώμα και το ίδιο το κτίριο του Ωδείου μέσα στις εικαστικές της αναζητήσεις. Στο τρίπτυχο της βίντεο-προβολής On Allomorphing (Περί αλλο-μορφοποίησης), η «πρώτη Τσέχα/Σλοβάκα φεµινίστρια καλλιτέχνις» παρουσιάζει ταυτόχρονα, εικόνες από βιβλία, εικαστικά έργα σε έκδοση, αφηγήσεις ταξιδιών σε μία μακρινή βιβλιοθήκη για να μελετηθεί το εικαστικό έργο ενός καλλιτέχνη, διαφανείς επιφάνειες πάνω σε ένα σώμα, πλευρές του κτιρίου του Ωδείου που φιλοξενεί το έργο και την έκθεση, γόβες τοποθετημένες πάνω σε μία κατάμεστη βιβλιοθήκη.

To έργο του συνθέτη, αρχιτέκτονα του ήχου και performer Guillermo Galindo, από την πόλη του Μεξικού, θέτει ένα μεγάλο και αμφιλεγόμενο ζήτημα στο χώρο της τέχνης. Πώς μιλάει ένας καλλιτέχνης για το προσφυγικό ζήτημα μέσα από το έργο του; Πώς προσεγγίζει ένα θέμα τόσο σύγχρονο και τραυματικό, το οποίο εξελίσσεται ταυτόχρονα με το έργο που δημιουργείται; Το έργο του Guillermo Galindo αποφεύγει τους εύκολους συσχετισμούς, ως ένα βαθμό, καθώς έχει εικαστική δύναμη αλλά και αμεσότητα. Ο Galindo συλλέγει εναπομείναντα αντικείμενα από κέντρο προσφύγων που βρίσκεται στο Κάσελ ή από το πέρασμα των προσφύγων στη Λέσβο. Τα συλλέγει και τα ανασυνθέτει σε ένα νέο έργο τέχνης, τα μεταμορφώνει σε νέα ιδιότυπα μουσικά όργανα και σε συνθέσεις, οι οποίες δημιουργούν νέες µουσικές ωδές για τους διαβάτες των συνόρων.

Ωστόσο, το έργο του, σε σημεία δεν αποφεύγει τη δραματοποίηση και την απόπειρα του συναισθηματικού χειρισμού. Τα έργα της σειράς Exit/έξοδος είναι ήδη φορτισμένα, καθώς αναγνωρίζουμε τη διαδρομή των προσφύγων και των παιδιών τους μέσα σε αυτά, την προσπάθειά τους όχι μόνο να επιβιώσουν, αλλά και να εδραιώσουν μία ‘κανονικότητα’ μέσα στις απάνθρωπες και ρευστές συνθήκες που ζουν. Έτσι, τίτλοι έργου, όπως της σύνθεσης Κραυγή θανάτου (scream of death), φτιαγμένο από σαμπρέλα και συντρίμμια βάρκας στη Λέσβο, κάνει το έργο να χάνει την ισορροπία του παρατηρητή και να ζητάει τη συγκίνηση και το δράμα, στοιχεία που κατά τα άλλα το αδικούν.

Κλειστοφοβικό είναι το στήσιμο το έργου του κινηματογραφιστή και εικαστικού Ben Russell, όπου μέσα σε ένα σκοτεινό δωμάτιο δείχνει σε μία βίντεο-προβολή πρόσωπα νέων κατά τη διάρκεια μίας συναυλίας, να χορεύουν και να ακολουθούν τους άγριους ρυθμούς ενός συγκροτήματος.

Οι ρυθμικοί πίνακες της Sedje Hémon, τα κολάζ της Elisabeth Wild και τα έργα του Jakob Ullmann προσεγγίζουν το ρυθμό μέσα από την αναπαράσταση και την εικόνα. Και οι πολιτικοί πίνακες του Αλβανού εικαστικού Edi Hila, που  αναπαριστούν άδεια κτίρια και φυσικά τοπία με παλ τόνους, χωρίς ιδιαίτερες φωτοσκιάσεις και χωρίς την παρουσία ανθρώπων, δίνουν το αίσθημα κενού και αποστασιοποίησης που νιώθει ο Hila στο περιβάλλον της πατρίδας του.

Η έκθεση του Ωδείου στο σύνολο της

Η έκθεση της documenta προσπαθεί να πρωτοτυπήσει με διάφορες λεπτομέρειες ως προς τον τρόπο θέασής της: από τον τρόπο που αναγράφονται ο τίτλος του έργου και το όνομα του καλλιτέχνη, μέχρι και στη χρήση των κειμένων στην έκθεση. Πολύ θετική είναι η αποφυγή θεωρητικών κειμένων από ιστορικούς τέχνης ή επιμελητές, που συνήθως αναγράφονται στους τοίχους των εκθέσεων, βάζοντας τα έργα σε ένα πλαίσιο. Μπορεί η έλλειψη τέτοιου είδους κειμένων να αφήνει τον θεατή στην αρχή ‘ακαθοδήγητο΄, αλλά  έχει θετικό αποτέλεσμα καθώς μ’ αυτόν τον τρόπο ο επισκέπτης κάνει τη δική του προσωπική θεώρηση. Τα κείμενα που συνοδεύουν τα έργα είναι συνήθως κείμενα καλλιτεχνών, είναι καλογραμμένα, και έχουν την ίδια ατμόσφαιρα με το έργο που παρουσιάζουν.

Μερικά από τα έργα της έκθεσης του Ωδείου Αθηνών είναι πολύ σημαντικά και κατάφεραν να δημιουργήσουν πολλά διαφορετικά επίπεδα αίσθησης και κατανόησης -όπως τα έργα που  αναφέραμε ήδη. Μαρτυρούν, επίσης, τη βαθιά σχέση του καλλιτέχνη με το αντικείμενό του και το μακρύ πνευματικό ταξίδι που έκανε προκειμένου να τα δημιουργήσει. Λίγα από τα έργα της έκθεσης δεν καταφέρνουν να κάνουν αυτή την υπέρβαση, και παραμένουν σε πτυχές τους, περιγραφικά ή αντιμετωπίζουν επιφανειακά σημαντικά σύγχρονα θέματα, όπως το προσφυγικό και την οικονομική κρίση.

Η έκθεση, ωστόσο, είναι πολύ πλούσια, σύνθετη, και άξια προσοχής. Ένα από τα δυνατά της στοιχεία - πέρα από το καλό στήσιμο της  πλειοψηφίας των έργων- είναι η δύναμη των περισσότερων σύγχρονων έργων, τα οποία πρωτοπορούν σε μορφή και σύλληψη.

 

Γιώτα Αργυροπούλου

Περισσότερα "Είδα..."
ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ "ΕΙΔΑ..." Main_16174881_256096418152145_8448472159138404472_n Είδα: την έκθεση «GR80s. Η Ελλάδα του Ογδόντα στην Τεχνόπολη» Σίγουρα αυτή η επίσκεψη στο χρόνο δε σε αφήνει αδιάφορο. Main_documenta14_3032 Eίδα: documenta 14 – Ανοιχτές Κοινότητες στο Πάρκο Ελευθερίας «Στη δημόσια συζήτηση που παρακολούθησα, οι στόχοι της διοργάνωσης μου έγιναν πιο κατανοητοί, η δράση δεν έμεινε μόνο στα λόγια». Main_standing_figure__2016_72dpi_a Είδα: την έκθεση του Ai Weiwei στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης Ποικιλία έργων του κινέζου εικαστικού ξεδιπλώνουν διαφορετικές δημιουργικές περιόδους του. Main_%ce%9d%ce%b9%ce%ba%ce%bf%cf%82_%ce%9a%ce%b1%ce%bd%ce%b1%cf%81%ce%ad%ce%bb%ce%b7%cf%82_%ce%9f_%cf%8d%cf%80%ce%bd%ce%bf%cf%82_2016_p Είδα: την εικαστική έκθεση του Hypnos Project Νέοι και παλαιότεροι δημιουργοί συστήνουν έναν σύνθετο περίπατο στον κόσμο του ύπνου. Main_slider Είδα: την ομιλία του Chris Dercon στο Κυκλαδικής Η ενδιαφέρουσα ομιλία του γέννησε πολλά γόνιμα ερωτηματικά για το προφίλ των ευρωπαϊκών μουσείων στο μέλλον.
#load_content_with_ajax