Βιβλίο | Πρόσωπα

Συνέντευξη: Η Μάιρα Παπαθανασοπουλου μιλά για την Ιεραποστολική Στάση 16 Ιουνίου 2017

«Το φιλί είναι η κρυφή υπογραφή μου».

Τη γνωρίσαμε από το πρώτο της κιόλας βιβλίο το 1998, «Ο Ιούδας φιλούσε υπέροχα», το οποίο πολύ γρήγορα κατέκτησε την πρώτη θέση στον πίνακα των μπεστ σέλερ και μέσα σε δύο χρόνια κυκλοφόρησε σε περισσότερα από 250.000 αντίτυπα και μεταφέρθηκε και στην μικρή οθόνη ως σειρά. Στον συγγραφικό στίβο δεν εμφανίζεται σε τακτά χρονικά διαστήματα, παρά μόνο όταν έχει κάτι να πει. Η συγγραφή είναι γι΄αυτήν το ντιβάνι του ψυχαναλυτή, ο αόρατος εραστής, η χαρά που δίνει σε κάποιον το τζακ ποτ στο Λόττο.
Ο λόγος για τη συγγραφέα Μάιρα Παπαθανασοπούλου που επιστρέφει με το νέο της βιβλίο «Ιεραποστολική Στάση», ξαφνιάζοντάς μας ευχάριστα, καθώς όσα γράφει έχουν μία ιδιάζουσα πολιτική χροιά και διαδραματίζονται στην Ανατολική Γερμανία.

Τι πραγματεύεται το νέο σας βιβλίο;
Είναι η ιστορία της Ζαΐρας, μιας δεκαεννιάχρονης μεσοαστής Αθηναίας που πηγαίνει να σπουδάσει  στο Ανατολικό Βερολίνο του υπαρκτού σοσιαλισμού. Το μέρος την απωθεί από το πρώτο λεπτό, επειδή αποπνέει μιζέρια και κάτι άλλο, πιο υποχθόνιο, που της παίρνει αρκετό καιρό να το καταλάβει. Είναι η συνεχής παρακολούθηση της Μυστικής Αστυνομίας. Ωστόσο, μακριά από το υπερπροστατευτικό περιβάλλον της οικογένειάς της μαθαίνει παραδόξως τι σημαίνει ελευθερία σε ένα απολύτως ανελεύθερο κράτος. Και το μαθαίνει όταν γνωρίζει τους πανκ του Βερολίνου, εκφραστές της απόλυτης αντίδρασης στο σύστημα. Αυτοί την κάνουν να ακολουθήσει το πραγματικό της πάθος, τη ζωγραφική, και να αντιδράσει στο δικό της οικογενειακό «σύστημα» που τη θέλει υποταγμένη. Όμως όταν η Ζαΐρα ερωτεύεται ένα μέλος του Ενιαίου Σοσιαλιστικού Κόμματος, βλέπει πως ο δρόμος παύει να διακλαδίζεται και καλείται να κάνει τις επιλογές της.

Πώς το εμπνευστήκατε;
Διάβασα πριν από δύο χρόνια ένα άρθρο στο γερμανικό περιοδικό «Ντερ Σπίγκελ» για κάποιους Δυτικογερμανούς που αυτοβούλως πήγαν να ζήσουν στην Ανατολική Γερμανία, εγκαταλείποντας τις ανέσεις του καπιταλισμού για χάρη του  σοσιαλιστικού παράδεισου όπως νόμιζαν. Εντυπωσιάστηκα, επειδή μέχρι τότε γνώριζα για τις αθρόες μετακινήσεις και τις προσπάθειες απόδρασης των Ανατολικογερμανών στην άλλη πλευρά. Δεν φανταζόμουν ότι υπήρχαν και οι «πέστροφες» που κινούνταν κόντρα στο ρεύμα. Ωστόσο αυτό ήταν το αρχικό ερέθισμα. Μετά η ιστορία μου πήρε τη δική της τροπή.

Τι συμβολίζει ο τίτλος «Ιεραποστολική Στάση»;
Επιτρέψτε μου να μη μαρτυρήσω τον συμβολισμό του τίτλου. Εξηγείται μέσα στην ιστορία. Ωστόσο δεν αφορά μόνο τη βασική στάση στο ρεπερτόριο των ερωτικών ακροβασιών. Έχει και πολιτική προέκταση.

Τι συμβολίζει το φιλί για εσάς; Παρατηρώ πως «γυρίζετε» γύρω από αυτό διαρκώς στα βιβλία σας...
Ας πούμε ότι είναι η κρυφή υπογραφή μου, ένα κλείσιμο του ματιού στους πιστούς αναγνώστες μου.

Οι Έλληνες συγγραφείς δεν τολμούν εύκολα να «πιάσουν» την Ανατολική Γερμανία. Τι προκάλεσε εσάς να το κάνετε και να μιλήσετε -με το δικό σας τρόπο- πολιτικά;
Θα τολμήσω μια γενίκευση, αλλά νομίζω ότι αντικατοπτρίζει την πραγματικότητα της ελληνικής λογοτεχνίας. Η πλειονότητα των συγγραφέων έχει περάσει από την Αριστερά και αρκετοί παραμένουν προσηλωμένοι στις αγκυλώσεις της αριστερής συνείδησης, εκείνου του δύσκαμπτου πλαισίου αρχών και αξιών που πίστευαν στην πρώτη τους νιότη (και κάποιοι εξακολουθούν να πιστεύουν και στα γεράματα) ότι έπρεπε να υπηρετήσουν τυφλά. Φαντάζεστε πόσο δύσκολο θα ήταν για κάποιον αυτού του χώρου να παραδεχτεί ότι το (τάχα μου) κοινωνικό πρόσωπο του σοσιαλισμού ήταν απολύτως απάνθρωπο στην Ανατολική Γερμανία της πολύ πρόσφατης Ιστορίας μας. Για εμένα ο κομμουνισμός, όπως συνειδητοποίησα τη δεκαετία του ’80, ισούται με ανελευθερία, βασανιστήρια, φίμωση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, ισοπέδωση του ατομικού έναντι του συλλογικού. Δεν είναι τυχαίο ότι το μεγαλύτερο κοινωνικό πείραμα στην ανθρώπινη Ιστορία απέτυχε παταγωδώς. Η Ανατολική Γερμανία είναι μόνο μια πτυχή αυτού του πειράματος. Ωστόσο βρισκόταν στην καρδιά της Ευρώπης και πάντα αποτελούσε ένα μεγάλο μυστήριο ως χώρα. Αυτό με συνάρπασε, συν το γεγονός ότι ποτέ δεν μαγεύτηκα από τα ιδανικά της Αριστεράς και δεν δέχτηκα τη μεροληπτική ανάγνωση της Ιστορίας όπως θέλησαν να την επιβάλουν κάποιοι που ακόμα και σήμερα συγχέουν συστηματικά την πραγματική δημοκρατία, όπως αναπτύχθηκε στα δυτικά κράτη, με τις στυγνότερες δικτατορίες του 20ού αιώνα. Όταν μάλιστα διάβασα το πόνημα ενός Έλληνα συγγραφέα, που δεν ζει πλέον, ο οποίος έγραψε για τις τελευταίες μέρες του Χόνεκερ που είχε καταφύγει στη Χιλή, σχεδόν αγιοποιώντας τον, μου ανέβηκε το αίμα στο κεφάλι. Ο Χόνεκερ ήταν ένας δολοφόνος των συμπολιτών του. Τελεία και παύλα. Καμία παρανόηση, καμία δικαιολόγηση στο όνομα του υπαρκτού σοσιαλισμού.  Το γεγονός ότι έχω γερμανική παιδεία με βοήθησε πάρα πολύ στην έρευνα σχετικά με το κεφάλαιο Ανατολική Γερμανία. Ωστόσο προσπάθησα (και θεωρώ ότι το κατάφερα) να ισορροπήσω την κατάσταση. Δεν αγιοποίησα τη Δύση, ούτε δαιμονοποίησα το Ανατολικό Μπλοκ. Και χαίρομαι που ακούω από το στόμα συγγραφέων που έχουν περάσει από την Αριστερά ότι έκανα εξαίρετη δουλειά, γράφοντας ένα πολιτικό και όχι ένα κομματικό βιβλίο. Άλλωστε υπάρχει πλέον χρονική απόσταση (αν και όχι τόσο μεγάλη) από την κατάρρευση του Ανατολικού Μπλοκ και μπορούμε να δούμε πιο ψύχραιμα τα γεγονότα και τους λόγους που οδήγησαν εκεί τα πράγματα.        


Πού αγγίζει το σήμερα το βιβλίο και τι θέλετε να «πείτε» μέσω αυτού;
Δεν ξέρω πώς αγγίζει τον καθένα αυτό που έγραψα. Υποθέτω ότι κάθε αναγνώστης ανάλογα με τα βιώματά του παίρνει αυτό που θέλει από το βιβλίο. Ωστόσο η δεκαετία του ’80 είναι κάτι που μυστηριωδώς έχει επιστρέψει ως νοσταλγική νότα στη ζωή μας και πολλοί εκπλήσσονται όταν «ξαναζούν» καταστάσεις που περιγράφω στην ιστορία μου.


Η ηρωίδα του βιβλίου ναι μεν ακολουθεί την επιθυμία των γονιών της να σπουδάσει οδοντιατρική, όμως τελικά επικρατούν τα «θέλω» της. Πόσο εύκολο είναι αυτό για ένα νέο σήμερα; Η οικογένεια, μέσα στο άγχος της για το μέλλον των παιδιών, «ευνουχίζει»;
Αυτό συνέβαινε ανέκαθεν, συνέβη και σε εμένα προσωπικά. Επιθυμούσα διακαώς να σπουδάσω στη Σχολή Καλών Τεχνών, αλλά η μητέρα μου επικαλέστηκε τον ετοιμοθάνατο πατέρα μου που θα ταραζόταν έτσι και μάθαινε ότι η κόρη του ήθελε να γίνει ζωγράφος και μου απαγόρευσε να το δηλώσω στο μηχανογραφικό μου. Προφανώς αμφότεροι πίστευαν ότι θα πεθάνω στην ψάθα έτσι και γινόμουν ζωγράφος. Μπορεί να είχαν δίκιο, όμως απέρριψαν εκ των προτέρων την πιθανότητα να είχα ταλέντο και να διακρινόμουν. Η δική μου ιστορία είναι η ιστορία χιλιάδων νέων που αναγκάστηκαν να υποκύψουν στις πιέσεις των δικών τους να ακολουθήσουν κάτι διαφορετικό από αυτό που ονειρεύονταν. Όμως πιστεύω ότι αν κάποιος θέλει πραγματικά να κάνει αυτό που ονειρεύεται, θα βρει τον τρόπο, έστω και με καθυστέρηση. Και εδώ θέλω να κάνω μια επισήμανση που σχετίζεται με την ερώτησή σας και αφορά στο βιβλίο μου. Στη Δύση συχνά η οικονομική κατάσταση των γονιών καθόριζε τις σπουδές που θα ακολουθούσαν τα παιδιά. Στην Ανατολική Γερμανία το Ενιαίο Σοσιαλιστικό Κόμμα αποφάσιζε ποιος θα σπούδαζε τι. Αυτό κι αν ήταν «ευνουχισμός».

Πόσο αυτοβιογραφικό είναι το βιβλίο αυτό (ή τα βιβλία σας);
Πάντα υπάρχουν  δικά μου στοιχεία στα βιβλία που γράφω, όμως το συγκεκριμένο είναι απολύτως αυτοαναφορικό. Καταρχάς, ήμουν ο ανθός της δεκαετίας του ’80. Την έζησα ως φοιτήτρια και τη ρούφηξα μέχρι το μεδούλι. Έτσι μπόρεσα να αναπαραγάγω με μεγάλη πιστότητα τις εικόνες εκείνης της εποχής. Επίσης, όπως προανέφερα, ήμουν από τις περιπτώσεις που υπέκυψαν στις βουλές της οικογένειας αναφορικά με τον επαγγελματικό  προσανατολισμό. Αυτή η διαπάλη με το οικείο περιβάλλον, αλλά και η εσωτερική σύγκρουση με τα πρέπει και τα θέλω διαχέεται σε όλο το βιβλίο.

Πόσο σας επηρεάζουν ως συγγραφέα όλα όσα συμβαίνουν γύρω μας; Η κρίση, το μεταναστευτικό;
Ειδικά το μεταναστευτικό είναι ένα από τα καίρια ζητήματα της «Ιεραποστολικής Στάσης». Η τελευταία χρονιά πριν από την πτώση του Τείχους ήταν γεμάτη εικόνες Ανατολικογερμανών προσφύγων που συνωστίζονταν στην πρεσβεία της Βόννης στην Πράγα και στη Βουδαπέστη. Ήταν γεμάτη με φράκτες, συρματοπλέγματα, στρατό και αστυνομία. Παρόμοιες εικόνες βλέπουμε και σήμερα, απλώς διαφέρει ο τόπος προέλευσης των προσφύγων που εγκαταλείπουν την κόλαση στην οποία ζουν. Κάποτε και η Ανατολική Γερμανία ήταν κόλαση για πάρα πολλούς πολίτες της, που αναζητούσαν ένα καλύτερο μέλλον στη Δυτική Γερμανία.

Τι είναι η συγγραφή για εσάς;
Δεν έχω την εκφραστική δεινότητα να περιγράψω τι σημαίνει η συγγραφή για εμένα. Πολύ απλοϊκά θα απαντήσω ότι είναι το ντιβάνι του ψυχαναλυτή, ο αόρατος εραστής, η χαρά που δίνει σε κάποιον το τζακ ποτ στο Λόττο.

Έχω την αίσθηση πως αποστρέφεστε τη μανιέρα και πως δε διστάζετε να δοκιμάσετε και νέο/διαφορετικό ύφος. Αληθεύει αυτό και γιατί;
Αληθεύει. Δεν ξέρω γιατί. Ίσως επειδή δεν θέλω οι αναγνώστες μου να ζουν την ημέρα της μαρμότας κάθε φορά που βγάζω καινούργιο βιβλίο. Δε λέει να τους πετάς κατάμουτρα τα ίδια και τα ίδια επειδή βαριέσαι να σκεφτείς κάτι διαφορετικό.    

Συγγραφείς που σας έχουν επηρεάσει;
Γιάννης Ξανθούλης, Στίβεν Κινγκ, Μπορίς Βιάν, Αλαίν Ντε Μποττόν, Αλεσσάντρο Μπαρίκκο. Θεωρώ ότι γράφουν ό,τι μου αρέσει να διαβάζω. Η γραφή τους έχει τις αρετές που πιστεύω ότι κάνουν έναν συγγραφέα να ξεχωρίζει από το πλήθος.

Πώς βλέπετε τη σύγχρονη ελληνική λογοτεχνία; Ξεχωρίζετε κάποιους;
Σίγουρα υπάρχουν μεγάλα ταλέντα νεαρής ηλικίας. Απλώς εγώ δεν διαβάζω συχνά ελληνική λογοτεχνία. Από τους «παλαιότερους» σύγχρονους όμως ξεχωρίζω τον Γιώργο Σκαμπαρδώνη, τη Μαρία Σκιαδαρέση και τον Νίκο Δήμου. Και φυσικά την παλαιάς κοπής Αθηνά Κακούρη. Κορυφαία. Από τους εντελώς σύγχρονούς μου ξεχωρίζω τον Δημήτρη Σωτάκη, επειδή  κάνει τις εμμονές του λογοτεχνία με δελεαστικό τρόπο.

Φοβάστε τις κριτικές; Ποια είναι η χειρότερη κριτική που έχετε λάβει;
Μόνο τα φίδια φοβάμαι. Η χειρότερη κριτική που έχω λάβει αφορούσε τα σκουλαρίκια που φορούσα στη φωτογραφία στο εσώφυλλο του «Ο Ιούδας φιλούσε υπέροχα». Είχα λάβει γράμμα από έναν οργίλο νεαρό,  ο οποίος αφού έθαψε το βιβλίο από την πρώτη μέχρι την τελευταία σελίδα, έριξε τη χαριστική βολή λέγοντας ότι το χειρότερο στο βιβλίο δεν ήταν η ιστορία που αφηγούμαι, αλλά το απαίσιο γούστο μου στα σκουλαρίκια. Πάντως δεν είχε άδικο. Τουλάχιστον ως προς τα σκουλαρίκια.

Θα θέλατε να δείτε άλλο ένα βιβλίο σας στη μικρή ή τη μεγάλη οθόνη;
Ναι, όλα. Αν δεν ήταν μυθιστορήματα, θα μπορούσαν να είναι σενάρια.

Μελλοντικά σχέδια
Κανένα.

Γεωργία Οικονόμου

Περισσότερα "Πρόσωπα"
ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ "ΠΡΟΣΩΠΑ" Main_alexhs_stamaths Ο Αλέξης Σταμάτης «ανοίγει» το Μοτέλ Μορένα στο www.tospirto.net Το Μοτέλ Μορένα κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Καστανιώτη. Main_mesa Ο Βασίλης Αλεξάκης στο www.tospirto.net «Αποφεύγω να κοιτάζω τον εαυτό μου. Έχω γεράσει, έχω τα χάλια μου. Αφήστε που είμαι συνήθως αξύριστος και βαριέμαι να ξυριστώ». Main_%ce%9c%ce%b1%cf%81%ce%b9%cc%81%ce%b1_%ce%a0%ce%b1%cf%80%ce%b1%ce%b3%ce%b9%ce%b1%cc%81%ce%bd%ce%bd%ce%b7 Η Μαρία Παπαγιάννη δίνει φτερά στα... παπούτσια Η συγγραφέας μιλάει στο www.tospirto.net για το καινούριο βιβλίο της. Main__dsc7196-thumb-large Ο Χρήστος Χωμενίδης μιλάει στο www.tospirto.net «Η κόρη μου η Νίκη με έκανε, στην Ελλάδα της κρίσης, παραγωγικότερο παρά ποτέ. Και πιο ικανό να αγαπήσω, όχι μονάχα την ίδια». Main_slider Πάθη στον πάγο, και ο συγγραφέας Λίερ Γιορν Χορστ Ο πολυβραβευβένος Νορβηγός μπεστσελερίστας έρχεται για να παρουσιάσει το βιβλίο του «Έγκλημα στα φιορδ», στο Public. Main_slider Ιωάννης Πάππος: «Μου αρέσει η ζωή να έχει δρόμο και δράμα» Ο συγγραφέας του «Hotel Living» μιλά για το βιβλίο του και την αμφιβολία που του χαρίζει η ζωή του στην Νέα Υόρκη.
#load_content_with_ajax