Γνώμες

Μια φορά και έναν καιρό... ήταν το θέατρο 03 Ιουνίου 2019

Μήπως τελικά το θέατρο πρέπει να ξαναθυμηθεί πώς να αφηγείται ιστορίες; Και μήπως οι νεωτερισμοί πρέπει να χρησιμοποιούνται όταν όντως έχουν κάτι να πουν; Γιατί όταν το θέατρο χρησιμοποιεί μια «γλώσσα» χάριν εντυπωσιασμού, καταλήγει να χάσει την επαφή του με τον κόσμο.

Τα τελευταία χρόνια ολοένα και περισσότεροι σκηνοθέτες στη χώρα μας καταφεύγουν στο θεατρικό φορμαλισμό. Ο συστηματοποιημένος και με δεδομένη κατεύθυνση συμβολισμός στο σανίδι συστήθηκε στις αρχές του περασμένου αιώνα από σκηνοθέτες, αρχικά, καθώς αποτελεί ένα εξαιρετικό όπλο στη σκηνοθετική φαρέτρα. Σημαντικοί εισηγητές του θεατρικού φορμαλισμού, όπως ο Μέγιερχολντ και ο Μαγιακόφσκι, αντιτάχθηκαν στον θεατρικό ρεαλισμό του Στανισλάβσκι δημιουργώντας ένα θέατρο κοινωνικά και πολιτικά αφυπνισμένο. Στα ίδια βήματα πάτησε αργότερα και ο Μπρεχτ με το επικό θέατρο, ακολουθώντας το δρόμο που είχε ήδη χαράξει ο Ί. Πισκάτορ, ερχόμενος σε επικοινωνία τόσο με το αρχαίο δράμα, όσο και το θέατρο της Ανατολής (λ.χ. θέατρο Νο, Καμπούκι, Όπερα του Πεκίνου).
Οι καταβολές άλλωστε του «Θεάτρου Σύμβασης», σύμφωνα με τον Μέγιερχολντ, πρέπει να αναζητηθούν στην αρχαιότητα ακόμα, καθώς το θέατρο, κατά τον αριστοτελικό κανόνα, αποτελεί «μίμησις πράξεως σπουδαίας και τελείας». Όπως γράφει ο Μέγιερχολντ, το αρχαίο δράμα αποτελεί το πρότυπο του θεάτρου σύμβασης, το οποίο αποκρυσταλλώνει «…την ανάγλυφη πλαστικότητα, σταθεροποιεί στη μνήμη του θεατή ορισμένες στάσεις των προσώπων για να ακουστούν πίσω από τα λόγια οι μοιραίες νότες της τραγωδίας»*. Το ζητούμενο αυτό αποτυπώνεται ήδη από τα κείμενα του αρχαίου δραματολογίου, αλλά και σε κείμενα κατοπινών εποχών, όπως το ελισαβετιανό θέατρο, η commedia dell’ arte, αλλά και ο πιο πρόσφατος ντανταϊσμός και εξπρεσιονισμός.
Ο θεατρικός συμβολισμός σήμερα αποτελεί μία σκηνοθετική επιλογή, η οποία συχνά «παντρεύει» το φορμαλισμό με κείμενα που προορίζονται για εντελώς διαφορετική σκηνική παρουσίαση. Ενδεικτικό και εξαιρετικό εύγλωττο παράδειγμα αποτελεί η «Νόρα» που σκηνοθέτησε φέτος ο Θεόδωρος Τερζόπουλος, φέρνοντας σε επικοινωνία τη φορμαλιστική προσέγγισή του με ένα από τα πιο αντιπροσωπευτικά κείμενα του θεατρικού ρεαλισμού. Εξαιρετικά ευτυχές ήταν και το συναπάντημα της, φορμαλιστικής διάθεσης, σκηνοθεσίας της Κατερίνας Ευαγγελάτου με την σαιξπηρική «Κωμωδία των παρεξηγήσεων», η οποία οδήγησε το κείμενο πίσω στις συγγραφικές καταβολές του.
Δυστυχώς, ατυχής υπήρξε η επιλογή της φόρμας τόσο για τον Χάρη Φραγκούλη και τον ελισαβετιανό «Οθέλλο» του, όσο και για τον Δημήτρη Καραντζά και τους ιψενικούς «Βρυκόλακες». Στην πρώτη περίπτωση, ο φορμαλισμός δεν οδήγησε σε καθαρά καλλιτεχνικά συμπεράσματα και σκέψεις, αφού μπερδεύτηκε με άπειρες άλλες προσεγγίσεις. Στην δεύτερη περίπτωση, ο σκηνοθέτης προσκολλήθηκε σε μια προσέγγιση που αποστράγγισε και στέγνωσε το κείμενο από κάθε χυμό, χάριν της θεατρικής φόρμας.
Με απορία αντιμετώπισα την πρώτη φεστιβαλική παρουσία των ιδιαίτερα ταλαντούχων, νέων και ευφάνταστων C. for Circus. Η τελευταία τους παράσταση («Το δαχτυλίδι της μάνας») είχε υπάρξει υποδειγματική ενώνοντας την παράδοση με τον συμβολισμό, και το συναίσθημα με το παραστασιακό πλαίσιο. Οι «Μεταμορφώσεις» του Οβίδιου που παρουσίασαν στο φετινό Φεστιβάλ Αθηνών 2019 δείχνει προσήλωση σε επαναλαμβανόμενα, αρχετυπικά μοτίβα έχοντας όμως παραμερίσει τους χυμούς της ζωής. Με αφορμή αυτή την τόσο ελπιδοφόρα θεατρική ομάδα, προβληματίστηκα αναφορικά με το ρόλο του φορμαλισμού και την κατανόηση του θεατρικού συμβολισμού, καθώς και την εκτεταμένη πλέον χρήση τους στις θεατρικές σκηνές της χώρας μας.
Το φορμαλιστικό θέατρο έχει επανέλθει, όχι μόνον στην Ελλάδα, αλλά και στην υπόλοιπη Ευρώπη, ιδωμένο μέσα από την οπτική νέων σκηνοθετών. Μοιάζει όμως με επιδημία που προσβάλλει ολοένα και περισσότερους θεατρικούς καλλιτέχνες, οι οποίοι υποκύπτουν, άκριτα συχνά, στη γοητεία του. Μήπως τελικά το θέατρο πρέπει να ξαναθυμηθεί πώς να αφηγείται ιστορίες; Μήπως ήρθε η ώρα να ολοκληρωθεί η τάση που οδηγεί στην εκτεταμένη χρήση του φορμαλιστικού θεάτρου; Και μήπως οι νεωτερισμοί πρέπει να χρησιμοποιούνται όταν όντως έχουν κάτι να πουν; Γιατί όταν το θέατρο χρησιμοποιεί μια «γλώσσα» χάριν εντυπωσιασμού, καταλήγει να χάσει την επαφή του με τον κόσμο.

*Β.Ε. Μέγιερχολντ, «Κείμενα για το θέατρο», Αθήνα: εκδ. Ιθάκη, 1982.

Τόνια Τσαμούρη

Περισσότερα "Γνώμες"
ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ "ΓΝΩΜΕΣ" Main_slider_3 Πού στον κόσμο βρίσκεται το ελληνικό θέατρο σήμερα; Μήπως ήρθε επιτέλους η ώρα να καταστεί η Αθήνα εκτός από πόλος έλξης για τα αρχαιολογικά της μνημεία, τα μπαράκια και τη ζωντάνια της και για τον σύγχρονο πολιτισμό της; Main_slider Έχω απόψε... ραντεβού Για ποιο λόγο λοιπόν αντί να είμαστε όλοι οι θεατές συνεπείς, θεωρούμε δεδομένο ότι η παράσταση δε θα αρχίσει στην ώρα της; Main_newego_large_t_1101_54345274 Το θέατρο το θ-έρως Δε με κουράζει το να βλέπω θέατρο. Με κουράζει όμως ότι είναι πάντα εκεί: όποτε θελήσω, όσες και όποιες μέρες την εβδομάδα και αν επιλέξω. Main_slider Μάνα Μητέρα Μαμά Αφιερωμένο στην κόρη μου και την μητέρα μου με αφορμή τη Γιορτή της Μητέρας στις 12 ΜαΙου. Main_slider Η Ντούσκα, το BDS και ο Roger Waters Το βιντεάκι στο youtube ήταν ένα καλά στημένο σκηνικό για την προώθηση (διαφήμιση) του ίδιου του BDS και των γενικότερων στόχων του. Main_original_slider Το θέατρο μιλά όλες τις γλώσσες Το θέατρο δεν γνωρίζει από περιορισμούς, ηθικούς ή γλωσσικούς. Το θέατρο υπάρχει για να εκφράζει ελεύθερα όλους τους ανθρώπους. Η Ομάδα Θεάτρου Κωφών «Τρελά Χρώματα» είναι η ζωντανή απόδειξη.
#load_content_with_ajax