Θέατρο | Είδα...

Είδα: τη «Δίκη» σε σκηνοθεσία Κρίστιαν Λούπα 08 Μαρτίου 2019

Ελεύθερη ανάγνωση υψηλής ποιότητας, ποιητικότητας και πνευματικότητας του διάσημου μυθιστορήματος του Κάφκα

Η αναμονή άξιζε. Η αναμονή για μια από τις σημαντικότερες μετακλήσεις του ευρωπαϊκού θεάτρου που έχουμε δει στην Αθήνα – αυτή του Κριστιάν Λούπα – όσο και η αναμονή παρακολούθησης μιας πεντάωρης παράστασης – αυτή της «Δίκης». «Πρέπει να τα κάψουμε όλα» προτρέπει χαμηλόφωνα από σκηνής ο κορυφαίος Πολωνός σκηνοθέτης δια στόματος του Μαξ Μπροντ (επιστήθιου φίλου του Φραντς Κάφκα και διαχειριστή των αδημοσίευτων έργων του). Είναι σαφές ότι βρισκόμαστε μπροστά σ' ένα ψύχραιμο μανιφέστο.
Ο Λούπα, διωγμένος από το Teatr Polski εξαιτίας των πρακτικών της ακροδεξιάς πολωνικής κυβέρνησης απαντά με τον τρόπο που εκείνος γνωρίζει: Μέσω της θεατρικής ρητορικής. Αντλεί από τη «Δίκη» του Κάφκα για να δηλώσει, ωστόσο, πως «κάτι μετατρέπεται σε δίωξη μόνο όταν το δεχτώ εγώ». Εν ολίγοις, η παράσταση του δεν είναι μια τυπική μεταφορά του καφκικού αριστουργήματος αλλά μια δημιουργική συνομιλία ανάμεσα στην πραγματικότητα και στην Τέχνη.
Βασική του πρόθεση να συνδέσει ένα κείμενο του 1925 - που εκθέτει προφητικά την εξόντωση του ανθρώπου από το σύστημα - με την τρέχουσα κατάσταση όπου επαναλαμβάνεται ακριβώς η ίδια τακτική. Προφανώς και δεν δοκιμάζει μια επικαιρική ανάγνωση του έργου· απεναντίας. Κατασκευάζει στο πρόσωπο του Τζόζεφ Κ., το διαχρονικό πορτρέτο του ατόμου που δέχεται επίθεση από την εξουσία και παρακολουθεί την οδύσσεια της αντίστασης της σε αυτήν.
Ο Κριστιάν Λούπα κάνει μια παράσταση που απογυμνώνει την «τέχνη της εξαχρείωσης»· κι αυτό μεταφράζεται σε διαρκείς υπομνήσεις ότι εδώ αγαπητό «ελληνικό κοινό» (όπως μας αποκαλεί) συμβαίνει θέατρο, συμβαίνει αναπαράσταση. Με αυτόν τον τρόπο, το θέατρο γλιστράει μέσα στην πραγματικότητα, η πραγματικότητα γλιστράει μέσα στο θέατρο αλλά και κάτι ακόμα ευρηματικό: Ο Τζόζεφ Κ., γλιστράει προς τον Κάφκα και τούμπαλιν. Η «Δίκη» δεν είναι μόνο μια παράσταση για τον εφιάλτη ενοχής του ήρωα αλλά και για τον εφιάλτη ενοχών του συγγραφέα που στην πορεία της παράστασης συγχωνεύονται σε ένα και το αυτό πρόσωπο· και οι δύο εξίσου αινιγματικά αθώοι ή ένοχοι, εξίσου διώκτες ή διωκώμενοι, κατηγορούμενοι χωρίς κατηγορία. Τα όρια, λοιπόν, είναι δισδιάκριτα. Και τα όρια μοιάζουν να απασχολούν πολύ τον Λούπα αφού συχνά επαναλαμβάνει πως «ο κόσμος ξεπέρασε τα όρια του παραλόγου. Εμείς τα ξεπεράσαμε». 
Προκύπτει, συνεπώς, μια καινούργια δραματουργία σε απόλυτη σχέση με την πεσιμιστική καφκική ατμόσφαιρα. Επιμελητής της διασκευής ο ίδιος, αναθεωρεί δραστικά το πρωτότυπο κείμενο, σνομπάροντας τους αναχρονισμούς του και αναδεικνύοντας τον Κάφκα από δημιουργό σε ήρωα του κειμένου. Η ελευθερία με την οποία διαχειρίζεται το υλικό του οδηγεί σε μια, επικών διαστάσεων, παράσταση (διάρκειας πέντε ωρών με δύο διαλείμματα), κατάσταση που ενισχύεται από τη χαλαρή χρονική δομή της σκηνοθεσίας του.
Για την ακρίβεια, στη «Δίκη» προβάλλει όλη η θεατρική διαλεκτική του Λούπα: Ο αργός, διεσταλμένος ρυθμός – κατά τόπους, ο ρυθμός είναι επιτηδευμένα και βασανιστικά αργός – η εικαστική μεγαλοπρέπεια που εδώ οφείλεται σε εξαιρετικά προσεγμένες προβολές και η θαυμαστή εσωτερικότητα των ερμηνειών. Κι ενώ η παράσταση ολισθαίνει σε σημεία στην εγκεφαλικότητα, ενδεχομένως και στο λόγιο ύφος, στο τέλος όλη αυτή η τεχνική αθροίζεται σε μια βραδυφλεγή τελετουργική διαδικασία μέσω της οποίας προωθείται αριστοτεχνικά η πολωνική υποκριτική παράδοση από τον 16μελή θίασο.
Σε αυτό το πλαίσιο έρχεται να προστεθεί και το live σχόλιο του ίδιου του σκηνοθέτη που λειτουργεί περίπου όπως ο Χορός στην αρχαία τραγωδία: Από το βάθος της πλατείας, φτάνει η φωνή του Λούπα που άλλοτε παραπέμπει σε σαμάνο κι άλλοτε έχει στόχο να υπονομεύσει ή αντίθετα να προβοκάρει με λεκτικούς αυτοσχεδιασμούς την, επί σκηνής, δράση.
Ολες οι παραπάνω λειτουργίες συμπυκνώνονται σ' ένα ποικίλων υφολογικών εντάσεων θέατρο: Ρεαλισμός αλλά και ποίηση, γκροτέσκα στοιχεία αλλά κι εξπρεσιονισμός, εικονοκλαστικό στίγμα, στοχασμός, ψυχολογικό βάθος στους χαρακτήρες και εννοείται θέατρο του παραλόγου.
Η εμπειρία της «Δίκης» είναι μια πλήρης θεατρική εμπειρία. Πλήρης όχι μόνο για το καλλιτεχνικό αποτέλεσμα ή την ευρηματική διαχείριση του, έτσι κι αλλιώς ανοιχτού σε ερμηνείες και αναγνώσεις, μυθιστορήματος του Κάφκα – καθότι και ανολοκλήρωτο.
Πλήρης και γιατί ο ακραιφνής πολιτικός του χαρακτήρας δεν προκύπτει ούτε από την πιστή σκηνική αναπαραγωγή του έργου, ούτε από μια καταγγελτική διάθεση. Αλλά γιατί αφομοιώνει το βίωμα της σύγχρονης πραγματικότητας και χωνεμένο το παραδίδει σε τροφή για σκέψη ή σε κίνητρο για δράση. Κανείς δεν ξέρει πως θα εξελισσόταν η παράσταση αν δεν είχε μεσολαβήσει ο εκτοπισμός του Λούπα και της ομάδας του από το Teatr Polski. Ισως κανείς πρέπει να έχει δοκιμάσει την ανάγκη του μανιφέστου για να προτείνει ένα. Εστω και ψύχραιμο, όπως αυτό.
 

Γιατί να το δω:
1.  Για την εικαστική τελειότητα.
2. Για την εμπνευσμένη διαχείριση του καφκικού υλικού.
3. Για τις εξαιρετικές ερμηνείες.
4. Για την αίσθηση της παράστασης – εμπειρία.

Γιατί να μη το δω:
1. Γιατί η πεντάωρη διάρκεια της παράστασης είναι υπολογίσιμη.
2. Γιατί η διεσταλμένη διαχείριση του χρόνου σε σημεία κουράζει.

Στέλλα Χαραμή

Περισσότερα "Είδα..."
ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ "ΕΙΔΑ..." Main_ilektra_orestis_ivo_van_hove2_jan_versweyveld Είδα: την παράσταση «Ηλέκτρα/Ορέστης» σε σκηνοθεσία Ίβο Βαν Χόβε Ωμός, άκρατα ρεαλιστικός, ευριπίδειος λόγος σε μία παράσταση που μας έκοψε την ανάσα. Main_unnamed Είδα: την «Ιφιγένεια εν Αυλίδι» σε σκηνοθεσία Γιάννη Καλαβριανού Μια παράσταση που ο λόγος της ακούγεται στο ακέραιο, ενώ πετυχαίνει παράλληλα να επικοινωνήσει πλήρη τα νοήματα του Ευριπίδειου κειμένου. Main_dikomascinema9_7182 Είδα: το «Δικό μας Σινεμά» σε σκηνοθεσία Θ. Παπαθανασίου - Μ. Ρέππα - Φ. Ευαγγελινού Μία χορταστική αναδρομή στον παλιό ελληνικό κινηματογράφο ή αλλιώς στο «Δικό μας Σινεμά». Main_2.dominique-sebastien.credit.michelelaurent Είδα: το «Kanata» σε σκηνοθεσία του Ρομπέρ Λεπάζ Η παράσταση του Robert Lepage αποτελεί ιδιαίτερη εμπειρία για τον θεατή της φωτίζοντας τον εικαστικό και σημειολογικό κόσμο του θεάτρου και του κινηματογράφου μέσα από τη ζοφερή ανθρώπινη πραγματικότητα. Main_press_photo_mpost_small_18437_ Είδα: τη «Μαρία Πενταγιώτισσα» την εποχή των social media Η παράσταση αυτή όμως, με τα θετικά και τα αρνητικά της σημεία, με έκανε να αναρωτηθώ για ποιο λόγο δεν επιλέγονται πλέον οι επιθεωρήσεις. Ίσως ήρθε η ώρα το τόσο δύσκολο και απαιτητικό αυτό θεατρικό είδος να κάνει και πάλι την εμφάνισή του. Main_original_703_(4) Είδα: τις «Αυτόχειρες Παρθένους» σε σκηνοθεσία Susanne Kennedy Αν κάποιος δε γνώριζε ήδη την ιστορία, θα πρέπει να δυσκολεύτηκε πάρα πολύ να καταλάβει τι συνέβαινε επί σκηνής. Αλλά η σκηνοθεσία δε λειτούργησε ούτε σε επίπεδο σκηνικής performance, καθώς απομονώθηκε στα σκηνικά δρώμενα και στην, ομολογουμένως θεαματική, χρήση της multimedia τεχνολογίας.
#load_content_with_ajax